AirCleanMaster

แอร์ทำความร้อนได้ไหม รู้จักหลักการฮีตปั๊มในแอร์บ้านและรถยนต์ไฟฟ้า

แอร์ทำความร้อนได้ไหม รู้จักหลักการฮีตปั๊มในแอร์บ้านและรถยนต์ไฟฟ้า
ที่มา: Wikimedia Commons

ฟังดูแปลก แต่แอร์ที่ติดอยู่ในห้องนอนไม่ได้ “ผลิตความเย็น” เลย สิ่งที่มันทำตลอดเวลาคือหยิบความร้อนจากในห้อง แล้วขนไปทิ้งข้างนอกบ้าน ลองไปยืนหน้าคอยล์ร้อนตอนแอร์ทำงาน ลมร้อนที่พ่นออกมาก็คือความร้อนจากในห้องเรานั่นเอง บวกกับความร้อนจากการทำงานของคอมเพรสเซอร์

เครื่องที่ย้ายความร้อนจากที่หนึ่งไปอีกที่หนึ่งแบบนี้ ในทางวิศวกรรมเรียกว่าฮีตปั๊ม (heat pump) ตู้เย็นก็เป็นฮีตปั๊ม แอร์บ้านก็เป็นฮีตปั๊ม และเมื่อเข้าใจตรงนี้แล้ว คำถามว่าแอร์ทำความร้อนได้ไหม ก็ตอบได้ไม่ยาก

ย้ายความร้อนกลับทิศ ห้องก็อุ่นขึ้น

ระบบแอร์มีน้ำยาวิ่งวนอยู่ในท่อระหว่างคอยล์สองชุด ฝั่งหนึ่งน้ำยาระเหยและดูดความร้อนจากอากาศรอบๆ อีกฝั่งน้ำยาถูกอัดจนร้อนแล้วคายความร้อนออกมา ในโหมดทำความเย็น คอยล์ในห้องคือฝั่งดูดความร้อน ส่วนคอยล์ร้อนนอกบ้านคือฝั่งคายความร้อน

แอร์ที่ทำความร้อนได้ มีชิ้นส่วนเพิ่มที่เรียกว่าวาล์วกลับทิศ หรือวาล์วสี่ทาง (reversing valve) ทำหน้าที่สลับทิศทางการไหลของน้ำยา เมื่อสลับแล้ว บทบาทของคอยล์ทั้งสองก็สลับกันด้วย คอยล์ในห้องกลายเป็นฝั่งคายความร้อน เป่าลมอุ่นออกมา ส่วนเครื่องนอกบ้านกลายเป็นฝั่งดึงความร้อนจากอากาศภายนอก ระบบแบบนี้มักเรียกกันว่าแอร์แบบ reverse cycle หรือแอร์ฮีตปั๊ม

จุดที่ทำให้ฮีตปั๊มน่าสนใจคือประสิทธิภาพ เพราะมันใช้ไฟฟ้าเพื่อ “ย้าย” ความร้อน ไม่ได้ใช้ไฟฟ้าเปลี่ยนเป็นความร้อนตรงๆ แบบฮีตเตอร์ขดลวด ในสภาพอากาศที่เหมาะสม ปริมาณความร้อนที่ส่งเข้าห้องจึงมากกว่าพลังงานไฟฟ้าที่ใช้ไป ประเทศเมืองหนาวหลายแห่งจึงส่งเสริมให้ใช้ฮีตปั๊มแทนระบบทำความร้อนแบบเผาเชื้อเพลิง

แล้วแอร์ที่บ้านเราทำได้ไหม ส่วนใหญ่ไม่ได้ แอร์ที่ขายในไทยมักเป็นรุ่นทำความเย็นอย่างเดียว เพราะความต้องการทำความร้อนมีน้อย วิธีเช็กง่ายที่สุดคือดูรีโมตว่ามีโหมด Heat หรือสัญลักษณ์รูปดวงอาทิตย์หรือไม่ แล้วยืนยันจากคู่มือหรือสเปกของรุ่นนั้น เพราะรีโมตบางแบบใช้ร่วมกันหลายรุ่น มีปุ่มแต่ตัวเครื่องไม่รองรับก็มี ส่วนแอร์ที่ทำความร้อนได้ส่วนใหญ่เป็นระบบที่ปรับรอบคอมเพรสเซอร์ได้ ซึ่งอธิบายไว้ในบทความเปรียบเทียบแอร์อินเวอร์เตอร์

ข้อจำกัดที่ควรรู้คือ เมื่ออากาศข้างนอกเย็นจัด เครื่องนอกบ้านดึงความร้อนได้ยากขึ้น และคอยล์อาจมีน้ำแข็งเกาะ เครื่องจึงต้องหยุดทำความร้อนเป็นช่วงสั้นๆ เพื่อละลายน้ำแข็ง ช่วงนั้นลมในห้องอาจหยุดหรือไม่อุ่น ซึ่งเป็นการทำงานปกติ

บ้านในไทยควรมองหาแอร์ที่ทำความร้อนได้ไหม

สำหรับบ้านส่วนใหญ่ คำตอบคือไม่จำเป็น แต่บ้านบนดอยหรือพื้นที่สูงทางภาคเหนือที่หน้าหนาวเย็นจริงจัง แอร์ที่ทำได้ทั้งเย็นและอุ่นใช้ได้ทั้งปี แทนการซื้อฮีตเตอร์อีกเครื่อง ถ้ากำลังเลือก ให้ดูว่าสเปกระบุความสามารถทำความร้อนแยกจากความสามารถทำความเย็น และถามผู้ขายว่ารุ่นนั้นทำงานได้ดีที่อุณหภูมิภายนอกต่ำสุดเท่าไร ภาพรวมของแอร์แต่ละแบบก่อนตัดสินใจ ดูได้ในบทความประเภทของแอร์บ้าน

ส่วนบ้านที่ใช้แอร์ทำความเย็นอย่างเดียว ช่วงหน้าหนาวที่แทบไม่ได้เปิด ก็ยังต้องดูแลให้เครื่องแห้งและพร้อมใช้ ตามแนวทางในบทความพักแอร์ช่วงอากาศเย็น

ฮีตปั๊มในรถยนต์ไฟฟ้า

หลักการเดียวกันนี้ย้ายจากบ้านไปอยู่ในรถ รถยนต์เครื่องยนต์สันดาปมีความร้อนเหลือทิ้งจากเครื่องยนต์มากมาย การทำให้ห้องโดยสารอุ่นจึงแทบไม่ต้องใช้พลังงานเพิ่ม แต่รถยนต์ไฟฟ้าไม่มีความร้อนเหลือทิ้งมากขนาดนั้น ถ้าใช้ฮีตเตอร์ไฟฟ้าทำความร้อนตรงๆ จะดึงพลังงานจากแบตเตอรี่ไปมาก ระยะทางวิ่งในวันอากาศหนาวจึงลดลงชัดเจน

รถยนต์ไฟฟ้าหลายรุ่นจึงใช้ระบบฮีตปั๊ม ใช้คอมเพรสเซอร์และวาล์วสลับทิศทางน้ำยาแบบเดียวกับแอร์บ้าน ทำได้ทั้งเย็นและอุ่นจากระบบเดียว บางระบบยังเชื่อมกับการจัดการอุณหภูมิของแบตเตอรี่และชิ้นส่วนขับเคลื่อนด้วย การออกแบบแต่ละยี่ห้อต่างกัน ข้อดีนี้เห็นชัดในประเทศเมืองหนาว ส่วนในเมืองไทยที่ใช้แต่ความเย็น ระบบปรับอากาศของรถไฟฟ้าก็ยังเป็นฮีตปั๊มที่ทำงานทิศทางเดียวเหมือนแอร์บ้านเรา

สำหรับคนใช้รถไฟฟ้า ระบบนี้มีชิ้นส่วนเฉพาะที่ต้องดูแลตามรอบของผู้ผลิต และตอนต้องซ่อมหรือเปลี่ยน ควรเลือกร้านและชิ้นส่วนสำหรับรถ EV ที่ตรงรุ่น เพราะน้ำยาและอุปกรณ์ในระบบปรับอากาศของรถไฟฟ้าบางรุ่นต่างจากรถทั่วไป

ครั้งหน้าที่เดินผ่านคอยล์ร้อนแล้วโดนลมร้อนเป่าใส่ ลองนึกว่านั่นคือความร้อนที่ถูกขนออกมาจากห้องนอนของเรา แอร์ไม่ได้ทำลายความร้อน มันแค่ย้ายไปไว้ที่อื่น และถ้ากลับทิศได้ ก็ย้ายความร้อนเข้าห้องได้เช่นกัน